लियोनार्डो र जेफ बेजोसको २०० मिलियन डलरको संरक्षण अभियानमा नेपालको घडियाल

हलिउड अभिनेता लियोनार्डो डिक्याप्रियो र अर्बपति जेफ बेजोस विश्वका अति संकटापन्न १०० प्रजातिलाई लोप हुनबाट जोगाउने उद्देश्यसहित सुरु गरिएको २०० मिलियन अमेरिकी डलरको विशाल संरक्षण अभियानमा जोडिएका छन्। यस सूचीमा नेपालमा पाइने अति संकटापन्न घडियाल गोही पनि समावेश छ।

डिक्याप्रियोसँग आबद्ध संरक्षण संस्था Re र Bezos Earth Fund ले अगस्ट ४ मा सार्वजनिक गरेको Phoenix Species Project अन्तर्गत ३० देशमा दीर्घकालीन प्रजाति पुनर्स्थापना कार्यक्रम सञ्चालन गरिनेछ।

आयोजकका अनुसार विभिन्न जनावर तथा वनस्पतिका अति संकटापन्न प्रजातिको पुनरुत्थानमा मात्र केन्द्रित यो अहिलेसम्मकै ठूलो एकल परोपकारी संरक्षण पहल हो।

परियोजनाको सुरुवातमा घोषणा गरिएको २०० मिलियन डलरमध्ये १०० मिलियन डलर Bezos Earth Fund र अर्को १०० मिलियन डलर Re बाट उपलब्ध गराइनेछ। यस अभियानलाई लियोनार्डो डिक्याप्रियो, Age of Union र Todd Graves Family Foundation ले पनि सहयोग गरिरहेका छन्।

‘Phoenix 100’ मा नेपालको घडियाल

Phoenix Species Project ले संरक्षणका लागि छनोट गरेका १०० प्रजातिमा स्तनधारी, चरा, सरीसृप, उभयचर, माछा, अकशेरुकी जीवदेखि वनस्पतिसम्म समेटिएका छन्।

सूचीमा माडागास्करको golden-crowned sifaka, अमेरिकाको Hickory Nut Gorge green salamander, गालापागोसको pink land iguana, दक्षिणपूर्वी एसियाको Malayan pangolin र न्यु गिनीको Attenborough’s long-beaked echidna जस्ता प्रजाति छन्। तर नेपाली पाठकका लागि सबैभन्दा चासोको नाम हो, घडियाल।

लामो र साँघुरो थुतुनोका कारण छुट्टै पहिचान बनाएको घडियाल नेपाल, भारत र बंगलादेशका नदी प्रणालीमा पाइन्छ। माछा मार्ने जाल, बाँध निर्माण र अत्यधिक पानी निकासी यसको अस्तित्वमाथिका प्रमुख खतरामध्ये रहेको परियोजनाले उल्लेख गरेको छ।

Phoenix Species Project ले घडियाललाई Critically Endangered अर्थात् अति संकटापन्न श्रेणीमा राखेको छ। यसको संख्या करिब ३०० देखि ९०० को बीचमा रहेको अनुमान गरिएको छ।

घडियाल संरक्षणका सम्भावित उपायमा संरक्षण प्रजनन, पुनः प्राकृतिक बासस्थानमा छाड्ने कार्यक्रम तथा साना घडियाललाई वयस्क अवस्थासम्म सुरक्षित रूपमा पुग्न सहयोग गर्ने कार्यक्रम समावेश हुन सक्छन्।

संरक्षण मात्र होइन, प्रजाति पुनरुत्थानमा जोड

Phoenix Species Project को मुख्य उद्देश्य छोटो अवधिका संरक्षण कार्यक्रमभन्दा अगाडि बढेर संकटमा रहेका प्रजातिको दीर्घकालीन पुनरुत्थान सुनिश्चित गर्नु हो।

यस अभियानमा १०० भन्दा बढी स्थानीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार सहभागी हुने अपेक्षा गरिएको छ। प्रत्येक प्रजाति र त्यसको प्राकृतिक बासस्थानअनुसार फरक संरक्षण योजना तयार गरिनेछ।

आवश्यकताअनुसार बासस्थान पुनर्स्थापना, संरक्षण प्रजनन, प्रजातिलाई सुरक्षित क्षेत्रमा स्थानान्तरण, रोग नियन्त्रण तथा बाह्य आक्रामक प्रजातिको व्यवस्थापनजस्ता काम गरिनेछन्।

IUCN Species Survival Commission ले परियोजनाको विश्वव्यापी ज्ञान साझेदारका रूपमा वैज्ञानिक विशेषज्ञता प्रदान गर्नेछ।

डिक्याप्रियोका अनुसार लोप हुने अवस्थामा पुगेका प्रजातिले आफ्नो वरपरको पारिस्थितिक प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेका हुन सक्छन्। यस्ता प्रजातिको संरक्षणसँगै वन, सिमसार, घाँसे मैदान र समुद्री वातावरणसमेत जोगाउन सहयोग पुग्ने उनको धारणा छ।

सन् २०२१ बाट सुरु भएको छलफल

यो परियोजनाको पृष्ठभूमि सन् २०२१ सम्म पुग्छ। त्यतिबेला डिक्याप्रियो र Re का सह-संस्थापक Wes Sechrest ले Jeff Bezos र Lauren Sánchez Bezos सँग संकटापन्न प्रजाति तथा तिनका प्राकृतिक बासस्थानबारे छलफल गरेका थिए।

पछि ती छलफलहरू संरक्षण संस्था, सरकार, आदिवासी समुदाय र स्थानीय समुदायसम्म विस्तार हुँदै Phoenix Species Project को अवधारणामा विकसित भएका हुन्।

ठूलो अभियानसँगै आलोचना पनि

डिक्याप्रियो र बेजोसजस्ता विश्वप्रसिद्ध नाम जोडिएको परियोजनाले प्रशंसासँगै आलोचना पनि खेपेको छ। घोषणापछि केही सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले अत्यन्त धनी व्यक्तिहरूको वातावरणीय प्रभावमाथि प्रश्न उठाउँदै संरक्षण अभियानलाई ‘greenwashing’ का रूपमा आलोचना गरेका थिए।

यस्तो प्रतिक्रिया The Independent लगायतका सञ्चारमाध्यमले उल्लेख गरेका छन्। यद्यपि ती टिप्पणी सार्वजनिक प्रतिक्रिया हुन्, Phoenix Species Project को वैज्ञानिक मूल्यांकन वा भविष्यको नतिजाको प्रमाण होइनन्।

अन्ततः परियोजनाको सफलता यससँग जोडिएका चर्चित नामबाट होइन, लामो समयसम्म उपलब्ध गराइने आर्थिक सहयोगले वन्यजन्तुको वास्तविक संख्या र अवस्थालाई कति सुधार गर्छ भन्ने कुराबाट मापन हुनेछ।

नेपालका लागि भने घडियालको समावेश विशेष अर्थपूर्ण छ। नेपालको संकटमा परेको नदी जैविक विविधताको प्रमुख प्रतीक बनेको घडियाल अब विश्वव्यापी र ठूलो बजेटको संरक्षण अभियानसँग जोडिएको छ।