First Nepali Movie Aama
नेपाली चलचित्र इतिहासको सुरुवाती अध्याय मानिने ऐतिहासिक फिल्म ‘आमा’ अब दर्शकले अनलाईनमा हेर्न पाउने भएका छन्। चलचित्र विकास बोर्डले डिजिटाइज गरी संरक्षण गरेको यो चलचित्र दोस्रो राष्ट्रिय चलचित्र दिवसको अवसरमा आफ्नो आधिकारिक YouTube च्यानलमार्फत सार्वजनिक गरेको छ।
हिरासिंह खत्री निर्देशित ‘आमा’ नेपालभित्र निर्माण भएको पहिलो नेपाली कथानक चलचित्रका रूपमा चलचित्र विकास बोर्डले मान्यता दिएको फिल्म हो। यसको निर्माण सन् १९६४ तिर सुरु भएको थियो भने वि.सं. २०२२ असोज १५ मा पहिलोपटक सार्वजनिक प्रदर्शन गरिएको ऐतिहासिक अभिलेख पाइन्छ।
त्यही ऐतिहासिक प्रदर्शन मितिलाई आधार बनाएर नेपाल सरकारले हरेक वर्ष असोज १५ गतेलाई राष्ट्रिय चलचित्र दिवस का रूपमा मनाउने निर्णय गरेको छ। २०८२ असार १३ गते बसेको मन्त्रिपरिषद् बैठकले चलचित्र विकास बोर्डको सिफारिसमा उक्त निर्णय गरेको थियो।
नेपाली चलचित्र यात्राको सुरुवाती दस्तावेज
‘आमा’ तत्कालीन श्री ५ को सरकारको सूचना तथा प्रचारसम्बन्धी निकायको पहलमा निर्माण भएको थियो। देशमा चलचित्र निर्माणका लागि आवश्यक प्राविधिक संरचना लगभग नभएको समयमा यसको छायांकन नेपालमा गरिएको थियो भने सम्पादन, डबिङ, मिक्सिङ, फिल्म प्रोसेसिङलगायतका प्राविधिक काम भारतको कोलकातामा सम्पन्न गरिएको थियो।
चलचित्रमा देशलाई ‘आमा’को प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गर्दै मातृभूमि, देशप्रेम, राष्ट्रिय जिम्मेवारी र समाजप्रतिको कर्तव्यजस्ता विषयलाई कथाको केन्द्रमा राखिएको छ।
फिल्म निर्माण भएको समय नेपालमा पञ्चायती व्यवस्था कायम थियो। त्यसैले यसको कथ्यमा तत्कालीन राज्यको राष्ट्रवाद, राजनीतिक र सामाजिक दृष्टिकोणको प्रभाव पनि देखिन्छ। यही कारण ‘आमा’ केवल एउटा पुरानो फिल्म मात्र नभएर त्यस समयको नेपाली समाज, राज्य र चलचित्र चेतना बुझ्ने महत्वपूर्ण दृश्य दस्तावेजसमेत हो।
हिरासिंह खत्रीको निर्देशन, नेपाली कलाकारको ऐतिहासिक उपस्थिति
चलचित्रको निर्देशन हिरासिंह खत्रीले गरेका हुन्। प्रमुख भूमिकामा शिवशंकर मानन्धर र भुवन चन्द छन्। फिल्ममा हरिप्रसाद रिमाल, बसुन्धरा भुसाल, चैत्यदेवी, उत्तम नेपाली, इन्द्रलाल श्रेष्ठलगायत कलाकारको पनि अभिनय देख्न सकिन्छ। निर्देशक खत्री स्वयं पनि चलचित्रमा देखिएका छन्।
‘आमा’सँगै भुवन चन्द नेपाली चलचित्रकी सुरुवाती अग्रणी अभिनेत्रीका रूपमा स्थापित भइन् भने शिवशंकर मानन्धर अभिनयसँगै नेपाली संगीत क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण नाम बने।
चलचित्रको संगीत भी. बलसाराले तयार गरेका थिए भने तारादेवी र शिवशंकर मानन्धर पार्श्वगायनमा संलग्न थिए।
पहिलो नेपाली फिल्म ‘सत्य हरिश्चन्द्र’ कि ‘आमा’?
नेपाली चलचित्र इतिहासमा लामो समयसम्म पहिलो नेपाली फिल्म कुन हो भन्ने विषयमा ‘सत्य हरिश्चन्द्र’ र ‘आमा’को नामसँगै चर्चा हुँदै आएको थियो।
सन् १९५१ मा भारतमा निर्माण भएको नेपाली भाषाको ‘सत्य हरिश्चन्द्र’ ‘आमा’भन्दा पहिले बनेको थियो। तर चलचित्र विकास बोर्डले नेपालमै छायांकन तथा निर्माण गरिएको आधारमा ‘आमा’लाई पहिलो नेपाली चलचित्रका रूपमा मान्यता दिएको छ।
त्यसैले ‘आमा’लाई स्पष्ट रूपमा नेपालभित्र निर्माण भएको पहिलो नेपाली कथानक चलचित्र भन्नु ऐतिहासिक रूपमा अझ सटीक हुन्छ।
असोज १५ किन बन्यो राष्ट्रिय चलचित्र दिवस?
‘आमा’ पहिलोपटक सार्वजनिक प्रदर्शनमा आएको वि.सं. २०२२ असोज १५ को दिन नेपाली चलचित्र इतिहासका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ।
यही मितिलाई आधार बनाएर सरकारले २०८२ सालदेखि असोज १५ गते राष्ट्रिय चलचित्र दिवस मनाउने निर्णय गरेको हो। २०८३ मा दोस्रो राष्ट्रिय चलचित्र दिवस पनि ‘आमा’को ऐतिहासिक यात्रालाई सम्झँदै मनाइएको छ।
चलचित्र विकास बोर्डको आधिकारिक ऐतिहासिक टाइमलाइनमा समेत ‘आमा’लाई नेपालमा निर्माण भएको पहिलो फिल्मका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
‘आमा’को स्मारक हुलाक टिकट पनि जारी
‘आमा’को ऐतिहासिक महत्वलाई अर्को सरकारी सम्मानसमेत प्राप्त भएको छ। चलचित्र विकास बोर्डको २५औँ वार्षिकोत्सव अर्थात् रजत जयन्तीका अवसरमा फिल्मसँग सम्बन्धित चित्र समावेश गरिएको रु. १० दरको स्मारक हुलाक टिकट सार्वजनिक गरिएको छ।
यसले ‘आमा’लाई नेपाली चलचित्रको इतिहाससँगै राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा अभिलेख गर्ने प्रयासलाई थप महत्व दिएको छ।
पुराना नेपाली फिल्म संरक्षणतर्फ नयाँ पहल
चलचित्र विकास बोर्डले ‘आमा’लाई डिजिटाइज गरेर संरक्षण गर्नुका साथै पछिल्लो समय ऐतिहासिक नेपाली फिल्मलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने प्रयास बढाएको छ।
२०८३ साउनमा बोर्डले ‘आमा’कै विशेष प्रदर्शनबाट ‘ओल्ड इज गोल्ड’ कार्यक्रम सुरु गरेको थियो। कार्यक्रममा भुवन चन्द, चैत्यदेवी सिंह, वसुन्धरा भुसाल र विमला श्रेष्ठलगायत कलाकारको उपस्थिति थियो। बोर्डले ऐतिहासिक फिल्मको नियमित विशेष प्रदर्शन गर्ने लक्ष्यसमेत सार्वजनिक गरेको छ।
अब पूर्ण फिल्म YouTube मा सार्वजनिक भएपछि ६ दशकअघि नेपाली चलचित्रको यात्रा कसरी सुरु भएको थियो भन्ने कुरा नयाँ पुस्ताले पनि प्रत्यक्ष रूपमा हेर्न पाउने भएका छन्।
कालो–सेतो पर्दा, सीमित प्रविधि, सुरुवाती अभिनय शैली र तत्कालीन नेपालको सामाजिक-राजनीतिक वातावरण बोकेको ‘आमा’ आजको दर्शकका लागि केवल मनोरञ्जन मात्र होइन, नेपाली चलचित्र कहाँबाट सुरु भयो भन्ने हेर्न सकिने इतिहास हो।
