दशैँमा मासु खाँदा के कुरामा ध्यान दिने? पकाउनेदेखि फ्रिजमा राख्नेसम्मका उपाय
दशैँमा परिवारसँग बसेर मनपर्ने मासुको परिकार खानुको आनन्द बेग्लै हुन्छ। कसैलाई खसीको झोल मन पर्छ, कसैलाई सेकुवा। तर चाडको उत्साहमा धेरै मासु पकाउँदा र पटकपटक खाँदा त्यसको मात्रा, सरसफाइ र भण्डारणमा ध्यान छुट्न सक्छ।
दशैँमा मासु खाँदा कति खाने भन्ने मात्रै होइन, कसरी पकाउने र बाँकी मासु कसरी राख्ने भन्ने पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। केही सामान्य सावधानीले चाडको स्वादसँगै परिवारको स्वास्थ्य जोगाउन मद्दत गर्छ।
रातो मासु कति खाने?
खसी, बोका, भेडा, राँगा र बङ्गुरको मासु रातो मासुमा पर्छ। यसबाट प्रोटिन, आइरन, जिङ्क र भिटामिन बी१२ पाइन्छ। तर पोषिलो छ भन्दैमा धेरै खानु उचित हुँदैन।
विश्व क्यान्सर अनुसन्धान कोषले रातो मासु खाने व्यक्तिलाई सातामा करिब तीन भागसम्म, अर्थात् पकाएको तौलमा जम्मा ३५० देखि ५०० ग्रामभित्र सीमित राख्न सिफारिस गर्छ। यो दैनिक खाने मात्रा होइन, साताभरिको कुल मात्रा हो। यसलाई खानैपर्ने न्यूनतम मात्रा पनि नसम्झनुहोस्।
एकै दिन धेरै पटक मासुको परिकार खानुभन्दा थोरै परोस्ने बानी उपयोगी हुन्छ। कहिलेकाहीँ त्यसको सट्टा दाल, गेडागुडी, अण्डा, माछा वा कुखुरा रोजेर खानामा विविधता ल्याउन सकिन्छ।
प्रशोधित मासु र क्यान्सरको सम्बन्ध
स्वाद वा टिकाउपन बढाउन नुन लगाएर संरक्षण गरिएको, धुवाँमा सुकाइएको वा अन्य प्रक्रियाबाट तयार गरिएको मासुलाई प्रशोधित मासु भनिन्छ। ह्याम, बेकन र केही प्रकारका ससेज यसका उदाहरण हुन्। धुवाँमा तयार गरिएको सुकुटी पनि यस वर्गमा पर्न सक्छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठनअन्तर्गतको अन्तर्राष्ट्रिय क्यान्सर अनुसन्धान निकायले प्रशोधित मासुको सेवनले ठूलो आन्द्रा तथा मलाशयको क्यान्सर गराउन सक्ने पर्याप्त प्रमाण रहेको जनाएको छ। रातो मासुलाई भने मानिसमा क्यान्सर गराउन सक्ने सम्भावित कारकमा राखिएको छ।
यसको अर्थ एकपटक मासु खाँदैमा क्यान्सर हुन्छ भन्ने होइन। नियमित खाने मात्रा र दीर्घकालीन बानीसँग जोखिम सम्बन्धित हुन्छ। प्रशोधित मासु सकेसम्म कम खाने वा नखाने सिफारिस गरिएको छ।
डढेको मासुको स्वादमा नलोभिनुहोस्
सेकुवा वा तारेको मासु तयार गर्दा बाहिरी भाग कालो हुने गरी डढाउनु राम्रो हुँदैन। अत्यधिक तापक्रम र सीधै आगोमा पकाउँदा एचसीए र पीएएच भनिने रसायन बन्न सक्छन्।
अमेरिकी राष्ट्रिय क्यान्सर संस्थानका अनुसार यी रसायनले प्रयोगशालाका अध्ययनमा डीएनएमा क्षति पुर्याउन सक्ने देखिएको छ। तर पकाएको मासुबाट हुने यस्तो सम्पर्क र मानिसमा क्यान्सरबीचको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको छैन।
सावधानीका लागि मासुलाई लामो समय चर्को आगोमा नराख्नुहोस्। सीधै ज्वालामा पोल्ने वा डढ्ने गरी तार्नेभन्दा झोलमा पकाउने विकल्प रोज्न सकिन्छ। डढेको भाग हटाउनुहोस्। यो सावधानी रातो मासुमा मात्रै होइन, माछा र कुखुरामा पनि लागू हुन्छ।
बाहिर पाकेको देखिनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन
मासुको बाहिरी रङ हेरेर भित्री भाग सुरक्षित रूपमा पाकेको छ भन्न सकिँदैन। खाना पकाउने थर्मोमिटर भए मासुको सबैभन्दा बाक्लो भागमा तापक्रम जाँच्नु उपयोगी हुन्छ।
कुखुराको भित्री तापक्रम कम्तीमा ७४ डिग्री सेल्सियस पुग्नुपर्छ। कुखुराबाहेकको पिसेको मासु वा किमाका लागि कम्तीमा ७१ डिग्री सेल्सियस र बाँकी खाना पुनः तताउँदा ७४ डिग्री सेल्सियस सिफारिस गरिएको छ। कुखुराको किमा पनि ७४ डिग्रीसम्म पकाउनुपर्छ।
काँचो मासु छोएपछि साबुनपानीले हात धुनुहोस्। काँचो मासु काट्ने चक्कु र बोर्ड सलाद वा पाकेको खाना तयार गर्न प्रयोग गर्नुअघि राम्ररी सफा गर्नुहोस्। सम्भव भए छुट्टाछुट्टै बोर्ड प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ।
फ्रिजमा राख्नु हानिकारक होइन, सही तरिका चाहिन्छ
फ्रिजमा राखेकै कारण मासु हानिकारक हुन्छ भन्ने बुझाइ सही होइन। उचित तापक्रममा भण्डारण गर्नु खाद्य सुरक्षाको महत्त्वपूर्ण उपाय हो।
फ्रिजको तापक्रम ४ डिग्री सेल्सियस वा कम र फ्रिजरको तापक्रम माइनस १८ डिग्री वा कम राख्नुहोस्। काँचो मासुबाट रस चुहिएर अन्य खानामा नपुग्ने गरी बन्द भाँडामा राख्नुहोस्।
FoodSafety.gov को मार्गदर्शनअनुसार सही तापक्रममा राखिएको काँचो कुखुरा र किमा सामान्यतः एकदेखि दुई दिनभित्र पकाउनुपर्छ। पाकेको मासु फ्रिजमा तीनदेखि चार दिनभित्र प्रयोग गर्नुहोस्। त्यो अवधिमा नखाने भए समयमै फ्रिजरमा राख्नु राम्रो हुन्छ।
यी समयसीमा मासु सुरुदेखि नै सुरक्षित रूपमा सम्हालिएको अवस्थामा लागू हुन्छन्। लामो समय बाहिर राखिसकेको मासुलाई पछि फ्रिजमा हाल्दैमा सुरक्षित मान्न मिल्दैन।
बाँकी मासु रातभर बाहिर नराख्नुहोस्
पकाएको मासु सामान्य अवस्थामा दुई घण्टाभित्र फ्रिजमा राख्नुहोस्। वातावरणको तापक्रम ३२ डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि भए एक घण्टाभित्र राख्नुपर्छ।
ठूलो भाँडाभरि मासु पूर्ण रूपमा चिसियोस् भनेर घण्टौँ बाहिर नछाड्नुहोस्। साना, कम गहिरा भाँडामा भाग लगाएर छिट्टै फ्रिजमा राख्दा चिसिन सजिलो हुन्छ।
जमेको मासु भान्साको टेबलमा लामो समय छाडेर पगाल्नेभन्दा फ्रिजभित्रै पगाल्नु सुरक्षित उपाय हो। आवश्यक परिमाण छुट्याएर राख्दा पकाउने र प्रयोग गर्ने काम पनि सहज हुन्छ।
थालीमा सागसब्जी र दाललाई पनि ठाउँ दिनुहोस्
दशैँको थाली मासुले मात्रै नभरौँ। सागसब्जी, दाल, गेडागुडी, साबुत अन्न र फलफूललाई पनि नियमित खानामा समेटौँ। यी खानेकुराले रेसा र अन्य पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउँछन्।
ब्रोकाउली नै खोज्नुपर्छ भन्ने छैन। उपलब्ध मौसमी तरकारी र फलफूलमा विविधता राख्नु उपयोगी हुन्छ। मासुसँग तरकारी खाँदैमा धेरै मासु खाने बानीको जोखिम हट्छ भन्ने चाहिँ होइन।
कुनै रोगका कारण खानपानको विशेष योजना पालना गरिरहनुभएको छ भने चाडपर्वमा पनि आफ्ना चिकित्सक वा पोषणविद्को सल्लाहअनुसार खानुहोस्।
दशैँको रमाइलो थालीमा मासु कति धेरै छ भन्नेमा निर्भर हुँदैन। मनपर्ने परिकार थोरै परोस्ने, राम्ररी पकाउने र सुरक्षित राख्ने बानीले चाडको स्वाद अझ ढुक्कसँग लिन सकिन्छ।
पहिलो प्रकाशन: १० अक्टोबर २०१६
अद्यावधिक: १९ अक्टोबर २०२६
यो लेखलाई स्वास्थ्य तथा खाद्य सुरक्षासम्बन्धी उपलब्ध प्रमाण र मार्गदर्शनका आधारमा परिमार्जन गरिएको हो।
